20. Preverbs, -ەوە verbs and compound verbs
🔴 پێشکەوتوو · وانەی ٢٠ لە ٢٣
ئەم پەڕەیە ئێستا بە ئینگلیزییە.
Most verbs in a real text are not simple verbs like کردن but complex ones built from a simple verb plus something else. Three kinds matter.
1. Preverbs
A preverb is a short prefix that changes the meaning of the verb: هەڵ up, دا down, ڕا forth, وەر towards, دەر out, تێ into, پێ at, on, لێ from, at:
| verb | parts | meaning |
|---|---|---|
| هەڵگرتن | هەڵ + گرتن | to pick up, to lift |
| داخستن | دا + خستن | to close |
| ڕاگەیاندن | ڕا + گەیاندن | to announce |
| وەرگرتن | وەر + گرتن | to receive |
| دەرکردن | دەر + کردن | to expel, to issue |
Rules:
- The preverb stays in front of دە / نا: هەڵدەگرم I pick up, هەڵناگرم I don’t pick up.
- In the subjunctive and imperative, ب follows the preverb and may be dropped: هەڵبگرم or هەڵگرم that I pick up, هەڵبگرە or هەڵگرە pick up!
- In the past the agent clitic goes right after the preverb, in every past tense and in the negative, and the standard writes a space after it: هەڵم گرت I picked up, ڕای گەیاند he announced, هەڵم نەگرت I didn’t pick up, هەڵم گرتووە I have picked up.
The solid spelling (هەڵمگرت, ڕایگەیاند) is allowed and much more common in news text, so read both, and write the split form. The tables below show the standard spelling first and the solid one in small type. An Academy pamphlet is reported to allow the solid form, though the spelling guides themselves print the split one.
هەڵگرتن (hellgirtin) "to pick up, to lift": present stem گر, past stem گرت, transitive, preverb هەڵ
| person | pronoun | Present | Subjunctive | Simple past | Imperative |
|---|---|---|---|---|---|
| 1sg | من | هەڵدەگرم helldegrim | هەڵبگرم hellbigirm | هەڵم گرت also هەڵمگرت hellm girt | · |
| 2sg | تۆ | هەڵدەگریت helldegrît | هەڵبگریت hellbigrît | هەڵت گرت also هەڵتگرت hellt girt | هەڵبگرە hellbigre |
| 3sg | ئەو | هەڵدەگرێت helldegrêt | هەڵبگرێت hellbigrêt | هەڵی گرت also هەڵیگرت hellî girt | · |
| 1pl | ئێمە | هەڵدەگرین helldegrîn | هەڵبگرین hellbigrîn | هەڵمان گرت also هەڵمانگرت hellman girt | · |
| 2pl | ئێوە | هەڵدەگرن helldegrin | هەڵبگرن hellbigirn | هەڵتان گرت also هەڵتانگرت helltan girt | هەڵبگرن hellbigirn |
| 3pl | ئەوان | هەڵدەگرن helldegrin | هەڵبگرن hellbigirn | هەڵیان گرت also هەڵیانگرت hellyan girt | · |
Past tenses of a transitive verb are ergative: the person marker is the set-2 clitic (م ت ی مان تان یان) of the agent, not a verb ending.
ڕاگەیاندن (rageyandin) "to announce": present stem گەیەن, past stem گەیاند, transitive, preverb ڕا
| person | pronoun | Present | Simple past |
|---|---|---|---|
| 1sg | من | ڕادەگەیەنم radegeyenim | ڕام گەیاند also ڕامگەیاند ram geyand |
| 2sg | تۆ | ڕادەگەیەنیت radegeyenît | ڕات گەیاند also ڕاتگەیاند rat geyand |
| 3sg | ئەو | ڕادەگەیەنێت radegeyenêt | ڕای گەیاند also ڕایگەیاند ray geyand |
| 1pl | ئێمە | ڕادەگەیەنین radegeyenîn | ڕامان گەیاند also ڕامانگەیاند raman geyand |
| 2pl | ئێوە | ڕادەگەیەنن radegeyenin | ڕاتان گەیاند also ڕاتانگەیاند ratan geyand |
| 3pl | ئەوان | ڕادەگەیەنن radegeyenin | ڕایان گەیاند also ڕایانگەیاند rayan geyand |
Past tenses of a transitive verb are ergative: the person marker is the set-2 clitic (م ت ی مان تان یان) of the agent, not a verb ending.
2. Verbs with -ەوە
The suffix -ەوە adds again, back or a new meaning, and it always comes last, after the person ending:
| verb | meaning | present 1sg |
|---|---|---|
| کردنەوە | to open | دەکەمەوە |
| گەڕانەوە | to return | دەگەڕێمەوە |
| خوێندنەوە | to read | دەخوێنمەوە |
کردنەوە (kirdinewe) "to open": present stem کە, past stem کرد, transitive
| person | pronoun | Present | Simple past |
|---|---|---|---|
| 1sg | من | دەکەمەوە dekemewe | کردمەوە kirdimewe |
| 2sg | تۆ | دەکەیتەوە dekeytewe | کردتەوە kirditewe |
| 3sg | ئەو | دەکاتەوە dekatewe | کردیەوە kirdyewe |
| 1pl | ئێمە | دەکەینەوە dekeynewe | کردمانەوە kirdimanewe |
| 2pl | ئێوە | دەکەنەوە dekenewe | کردتانەوە kirditanewe |
| 3pl | ئەوان | دەکەنەوە dekenewe | کردیانەوە kirdyanewe |
Past tenses of a transitive verb are ergative: the person marker is the set-2 clitic (م ت ی مان تان یان) of the agent, not a verb ending.
گەڕانەوە (gerranewe) "to return": present stem گەڕێ, past stem گەڕا, intransitive
| person | pronoun | Present | Simple past |
|---|---|---|---|
| 1sg | من | دەگەڕێمەوە degerrêmewe | گەڕامەوە gerramewe |
| 2sg | تۆ | دەگەڕێیتەوە degerrêytewe | گەڕایتەوە gerraytewe |
| 3sg | ئەو | دەگەڕێتەوە degerrêtewe | گەڕایەوە gerrayewe |
| 1pl | ئێمە | دەگەڕێینەوە degerrêynewe | گەڕاینەوە gerraynewe |
| 2pl | ئێوە | دەگەڕێنەوە degerrênewe | گەڕانەوە gerranewe |
| 3pl | ئەوان | دەگەڕێنەوە degerrênewe | گەڕانەوە gerranewe |
3. Compound verbs with a noun
Very many verbs are noun or adjective + light verb (usually کردن do, بوون become, دان give): دەستپێکردن to begin (lit. hand-to-do), بەکارهێنان to use (lit. into-work-bring), کارکردن to work. The noun part behaves like a preverb, but the subjunctive keeps ب:
دەستپێکردن (destpêkridin) "to begin": present stem کە, past stem کرد, transitive, preverb دەستپێ
| person | pronoun | Present | Subjunctive | Simple past |
|---|---|---|---|---|
| 1sg | من | دەست پێ دەکەم also دەستپێدەکەم dest pê dekem | دەست پێ بکەم also دەستپێبکەم dest pê bikem | دەستم پێ کرد also دەستپێمکرد destim pê kird |
| 2sg | تۆ | دەست پێ دەکەیت also دەستپێدەکەیت dest pê dekeyt | دەست پێ بکەیت also دەستپێبکەیت dest pê bikeyt | دەستت پێ کرد also دەستپێتکرد destit pê kird |
| 3sg | ئەو | دەست پێ دەکات also دەستپێدەکات dest pê dekat | دەست پێ بکات also دەستپێبکات dest pê bikat | دەستی پێ کرد also دەستپێیکرد destî pê kird |
| 1pl | ئێمە | دەست پێ دەکەین also دەستپێدەکەین dest pê dekeyn | دەست پێ بکەین also دەستپێبکەین dest pê bikeyn | دەستمان پێ کرد also دەستپێمانکرد destman pê kird |
| 2pl | ئێوە | دەست پێ دەکەن also دەستپێدەکەن dest pê deken | دەست پێ بکەن also دەستپێبکەن dest pê biken | دەستتان پێ کرد also دەستپێتانکرد desttan pê kird |
| 3pl | ئەوان | دەست پێ دەکەن also دەستپێدەکەن dest pê deken | دەست پێ بکەن also دەستپێبکەن dest pê biken | دەستیان پێ کرد also دەستپێیانکرد destyan pê kird |
Past tenses of a transitive verb are ergative: the person marker is the set-2 clitic (م ت ی مان تان یان) of the agent, not a verb ending.
| # | Kurdish | Latin | IPA | English |
|---|---|---|---|---|
| 1 | کتێبەکەم هەڵگرت. | kitêbekem hellgirt. | /k(ɯ)teːbækæm hæɫɡ(ɯ)ɾt/ | I picked up the book. |
| 2 | دەرگاکە دابخە! | dergake dabxe! | /dæɾɡaːkæ daːbxæ/ | Close the door! |
| 3 | کەی دەگەڕێیتەوە؟ | key degerrêytewe? | /kæj dæɡæreːjtæwæ/ | When are you coming back? |
| 4 | وانەکە دەستی پێ کرد. | waneke destî pê kird. | /waːnækæ dæstiː peː k(ɯ)ɾd/ | The lesson began. |
| 5 | حکومەت بڕیارەکەی ڕاگەیاند. | ḧikumet birryarekey rageyand. | /ħ(ɯ)kumæt b(ɯ)rjaːɾækæj raːɡæjaːnd/ | The government announced the decision. |
Notice دەستی پێ کرد in the fourth sentence. The agent clitic of a noun + verb compound goes on the noun part (دەستی پێ کرد he began, دەستم پێ کرد I began). You will also see it written دەستی پێکرد or دەستپێیکرد, and hear دەستپێکردی in speech.
Summary
- Preverb verbs: preverb + دە/نا; subjunctive with ب, which may be dropped; past clitic after the preverb, then a space: هەڵم گرت.
- -ەوە always last: دەکەمەوە.
- Noun + light verb: written apart in every tense (نان دەکەم, نانم کرد); the infinitive is solid (نانکردن).